Joannes Custos (of Johannes de Koster) was o.a. Latijnse schoolmeester en had liefhebberij in het leren zingen van zijn scholieren.
"Nigra sum sed formosa", (tweede pagina onderaan) zwart ben ik doch liefelijk, uit de Bijbel Hooglied 1:5, sluit aan bij 'Ebony and Ivory' van Paul McCartney en Stevie Wonder en het thema van de Internationale Archievendag 2016 'Archives, Harmony and Friendship'
Er is over deze liederen gepubliceerd:
Auteur(s): Hascher - Burger, Ulrike, en G. Kouwenhoven
Titel: Maria tussen de akten. Drie devotiegezangen in een register uit Hattem. In Madoc, tijdschrift over de middeleeuwen. Jaargang 14, nr 3, herfst 2000
Ook in Heemkunde Hattem nr. 86, maart 2001, is dit artikel verschenen.
Deze
muziek staat in een registertje in het oud archief van Hattem, hoog 11, breed
7,5 en dik ruim 1 cm, echt een formaat van een zakboekje dus, waarin allerlei
aantekeningen staan en ook de hier behandelde drie gezangen waaruit de eerbied
voor Maria spreekt. Het boekje bestaat uit tien katerns en is gebonden in een
perkamenten verkoopakte van een akker land aan de Heilige Geest te Hattem,
daterende van 1523. Er zijn twee plaatsen voor zegels aan deze akte te
herkennen. De achterkant van de akte steekt rechts uit en is als omslagflap om
de open zijde van het registertje gebruikt. De rug is op de plaats waar de
draden van het bindwerk naar buiten komen versterkt met twee stukjes leer van 2
x 1 cm.
De
inhoud van het registertje begint met onsamenhangende aantekeningen en een
aantal akten door schepenen van Hattem afgegeven, waar alleen de aanhef van is
opgeschreven. Verder volgen er akten betreffende onroerende goederen die vaak
zijn doorgestreept, zonder dat veel samenhang herkenbaar is. De akten zijn alle
van 1523. Door het papier van de tweede katern schemert het schrift van de
andere zijden van de bladen door, waardoor die nog minder goed te lezen is dan
het toch al moeilijke normale handschrift in dit boekje.
Op
folio 31verso staat een akte van smeden en St Loy, hun beschermheilige. Folio
34verso en volgende geven een deel van een stadsrekening. Verder weer meer akten,
ook van 1524. (Afschrift bij Hoefer Aantekeningen betreffende de kerk van
Hattem bijlage XLIII)
De
akte op folio 51verso e.v. is de aanbesteding van een monstrans voor het
Anna-altaar met de wapens van de drost en drostin. (Afschrift bij Hoefer Aantekeningen
betreffende de kerk van Hattem bijlage XLI)
Na
folio 58verso met iets in Latijn over het vieren met de naam van Rutger van
Amstell pastoor, volgen op folio 60 de Marialiederen. Op folio 64 verso en
volgende staat het afschrift van de brief van Maarten Luther aan de rector van
Zwolle.
Vervolgens
komen er lijstjes met namen: roosters van optreden van geestelijken, zoals
Hoefer dacht?
Op
68verso de namen van de drie gezworenen en de drie heemraden van 1524.
Op
78 verso onderaan een lijstje met namen nog een keer Joannes Custos (=Koster),
op 79verso nogmaals zo’n lijstje.
Tot
zover een beschrijving van het registertje en een globale indruk van wat er in
te vinden is. Nu gaan we ons nog bezig houden met de vraag wie het registertje
en de Marialiederen kan hebben geschreven.
Op
folio 26verso en 27 staat de eerste van twee akten over het waarnemen van de
school door Jacob van Ams, die ook door Hoefer wordt genoemd (blz 119 en
bijlage XLII van zijn Aantekeningen betreffende de kerk van Hattem). De andere
partij in deze akte beschrijft zichzelf met “ik” en zal zelf nog de kerk elke
dag ’s ochtends open en ’s avonds dichtdoen. Deze akte is gedateerd 1523,
“avent Mathei apostoli”, dat is 20 september.
Dan
op folio 47 verso het tweede contract over het waarnemen van de school, maar nu
van enkele maanden later, namelijk Petri (=22 februari) 1524 tussen Joannes den
Koster en Jacob van Ams. Jacob zal de school waarnemen, maar Joannes zal hem
helpen bij hoogtijdagen als daar “sware
sanck is toe leren ind helpen den jungen ore sanck toe leren” (Hoefer heeft
overigens in zijn bijlage XLII hier de eerste keer het woordje “sanck”, =
gezang, het zingen, vergeten!) en als Joannes er niet is, of met stadszaken te doen heeft, zal Jacob ook op de kerk passsen.
Deze akte lijkt dus als twee druppels water op die hierboven genoemd op folio
26verso, alleen is de partij die zijn werk voor een deel overdraagt aan Jacob
van Ams nu niet “ik”, maar Joannes den Koster!
De
volgende feiten moeten we eens op ons laten inwerken:
1
Er is een akte tussen Jacob van Ams en “mij”, regelende dat Jacob de school zal
waarnemen.
1
Er is een akte tussen Jacob van Ams en Joannes den Koster behelzende het
zelfde.
2
Joannes den Koster zal Jacob wel in de school helpen als er moeilijke liederen
moeten worden geleerd. Hij is dus goed in zangles.
2
Het registertje bevat eigenhandig geschreven liederen.
3
In het registertje staan veel stadszaken: akten en financiën.
3
Joannes den Koster zou soms door stadszaken verhinderd kunnen zijn om op de
kerk te passen.
Het
register is door één hand geschreven. Wel had de schrijver wel eens zijn pen.
aangescherpt, zodat de lijntjes weer dunner werden
4
De schrijver was het Latijn machtig, daaraan moest de schoolmeester/koster ook
voldoen, want de schooljongens moesten in de kerk uiteraard Latijnse liederen
zingen.
Uit
al deze feiten kan worden geconcludeerd dat Joannes de Koster de “ik” van de eerste
akte van overdracht van schoolzaken, maar ook de schrijver van de stadszaken in
dit registertje, alsmede de schrijver van de Marialiederen, kortom van het hele
registertje is. Met andere woorden, dat het zijn zakboekje is dus.
Dit
zou mede de samenhang verklaren die er op het eerste gezicht niet is tussen
stadszaken en kerkelijke zaken die in het registertje voorkomen. Vergelijking
van het handschrift in dit registertje met de akten die in Oud Rechterlijk
Archief van Hattem inv. nr. 15 staan van het jaar 1523, rechtvaardigt het
vermoeden dat Joannes de Koster ook de stadsschrijver was.
Verhaal over Johannes de Koster
ANNO
DOMINI, in het jaar na de geboorte onzes Heren, 1524 loopt Johannes de Koster,
of, zoals hij zichzelf ook graag noemt, Joannes Custos, want je bent immers het
Latijn machtig of niet, de Annakapel binnen. Hij knielt voor het altaar en slaat een kruisje.
Dan,
opstaand, kijkt hij eens om zich heen om te bewonderen wat hier zo’n twintig
jaar geleden voltooid is. Zowel de
Annakapel als het grote koor fonkelen nog van nieuwigheid. Het is alles zeer
fraai. Johannes was toen nog een jongen,
maar hij herinnert zich nog goed de inwijding van de twee koren. Helemaal nieuw is de forse grafzerk van de
drost Michiel Ernst van Bambergen. De dappere krijgsoverste is twee jaar
geleden letterlijk in het harnas gesneuvelde en hij vindt nu tot de
wederopstanding hier in zijn geliefde kapel rust. Johannes heeft ook even rust nodig. Vandaar dat hij hier even schuilt voor de
wereldse drukte buiten. Het is aan het
eind van de dag. Het geloop van
bedevaartgangers naar de immens populaire reliek, de ellepijp van de heilige
Anna die drost Michiel naar Hattem heeft gehaald, wordt ook al wat minder. Vanavond, als iedereen er uit is, zal Johannes
zoals gewoonlijk de deur van de kerk weer op slot doen.
Met de
schrijverij op het stadhuis hier tegenover heeft Joannes Custos het
tegenwoordig zo druk, dat hij een aantal werkzaamheden gedeeltelijk heeft
afgestoten aan Jacob van Ams. Deze Jacob
zal op de kerk passen als Johannes het te druk heeft met stedelijke zaken. Wel zal Johannes zelf de kerk ‘s morgens open
doen en ’s avonds weer afsluiten. Bovendien
zal Jacob van Ams het schoolmeesterschap grotendeels overnemen. Eén voorbehoud is er gemaakt: in de
voorbereiding van hoogtijdagen, of als er anderszins door de schooljongens
moeilijke liederen moeten worden ingestudeerd, zal Johannes Jacob assisteren. Ja, daar wil hij zelf de hand in houden, dat
laat hij zich niet ontnemen. Het is zijn lust en zijn leven en hij kan het goed
al zegt hij het zelf.
Johannes trekt zijn zakboekje te voorschijn. Schrijfgerij heeft hij ook bij zich en voor
deze gelegenheid zelfs een harkje. Het wordt hoog tijd dat na alle nuchtere
wereldse zaken die hij er al in gekalkt heeft, er eens iets kunstzinnigs en
geestelijks in komt. Het harkje wordt in
de inkt gedoopt en Johannes trekt ermee elke keer notenbalken van vier
evenwijdige lijnen in zijn zakboekje, het harkje krast over het papier. Vervolgens schrijft hij noten en tekst. Liederen uit het Hooglied, waarvan de traditie
van zijn kerk wil dat ze op Maria, de dochter van Anna en de moeder van Christus
kunnen betrokken worden.
Hooglied 1
vers 5 en 6 Ic bin zwart mer gracelijk ghi dochteren van Iherusalem. Also als
die tabernakel van Cedar: als Salomons velle. En wilt mij niet merken dat ic
bin zwart, want die sonne heeft mi ontverwet.
Hooglied 6
vers 9 Eén is mine duve mine schone volmaecte: … Die dochteren van Syon saghen
se ende predicten se alre salichste: die
coninghinnen ende die vriendinnen: ende zi loefden se.
Zo klinken ze
in de eerste, in 1470 gedrukte Nederlandstalige Bijbel die Johannes weleens in
handen gehad heeft, maar Johannes schrijft in het Latijn: Nigra sum sed formosa …. en: Ista est
speciosa…En verder: Salve radix sancta, ex qua mundo lux exorta. Gegroet heilige wortel uit wie het licht der
wereld is ontsproten.
Johannes komt
er helemaal bij tot rust. Rust, dat was ook wat hij hier in de Annakapel zocht.
Tijdens het schrijven van de noten neuriet hij zachtjes de melodie mee.
