donderdag 20 november 2014

De "Verkentoren" in Hattem is niet de Verkentoren

Gemeentearchivaris Hoefer schreef in 1904 dat de Verkentoren op de zuidoosthoek van de vesting lag. Hij moet dat hebben opgetekend uit de volksmond. Dat was bijna juist, maar de echte, reeds lang verdwenen, Verkentoren lag een deurtje verder naar het noorden en is begin zeventiende eeuw al verdwenen onder Kerkhofstraat 8. Michiel van der Leeuw toonde dat al in 1991 aan. De Varkenstoren was een reeds vòòr de zeventiende eeuw gesloopte muurtoren in een stuk muur dat in onbruik was geraakt omdat er buiten een nieuwe muur was gebouwd. De oude muur en toren en bijbehorende strook grond zijn door de stad uitgegeven voor woningbouw. Kerkhofstraat 10 en verder zijn toen gebouwd met de oude stadsmuur als achtergevel, nummer 8 is gebouwd op het fundament van de Varkenstoren en steekt daarom toen en nog steeds ten opzichte van de buren naar achteren uit, evenals de toren voordien.

De verdwenen toren op de zuidoosthoek van de stad waarvan het fundament nu zichtbaar is, was de Lenartstoren. Een andere toren waarvan we de plek kennen was de Bourgonjetoren in het midden van de Schipperswal


De Lenartstoren linksboven en het huis op de plek van de Varkenstoren onder met kleurtje


(Zie Heemkunde Hattem afl 47, blz. 66 en afl. 77 blz. 175)

De Verkentoren in Hattem is Varkenstoren

Sommige Hattemers denken dat de naam Verkentoren van het werkwoord verkennen komt. Dat is niet juist. De naam komt van varkens. Het bewijs vinden we in de rekeningen van de Hoenwaard (= een grote gemeenschappelijke weide) van 1576 en 1582. Daar vinden we verkenstoren in drie posten alle keren geschreven met -s. Dat moet wel van varkens komen en kan niet van verkennen afkomstig zijn.


1576 Item noch doer bevel van den
raet unde gemensluijden een doerre
laeten maeken voier den Verkenstoernne

De stad was blijkbaar eigenaar en het stadsbestuur gaf de weidemeester van Hoenwaard opdracht om een deur te laten maken. Kennelijk was de Hoenwaard pachter/gebruiker van de Verkenstoren.


1576 Item noch een solet laetn maeken
voier de Verkenstoernne miet een 
neijen schloetel, dae voier betaelt 6
stuivers



1582 Item ein bolt an den Verckens-
torne laten maeken gecost
3 stuivers

Verkennen is overigens een jonger woord en werd eerst gebruikt als men echt op pad ging om ergens in den vreemde de omgeving te bespieden en niet als men stil in een vesting zat.

vrijdag 31 oktober 2014

Jaagpad tussen Heerde en Apeldoorn is nu fietspad

 
Vanaf de Clementbrug bij Heerde naar het zuiden ligt er nu een mooi vrijliggend fietspad tussen het Kanaal en de Grift. In 1829 is het Kanaal van de IJssel bij Hattem tot Apeldoorn geopend. De bedoeling was destijds om de Grift, een gegraven wetering uit de middeleeuwen, te vergraven tot kanaal, maar dat stuitte op problemen. Het waterpeil in het kanaal zou over een groot gedeelte hoger komen te liggen dan dat het in de Grift was. Hierdoor zouden tientallen watergedreven molens, waarvan de beken in de Grift uitkwamen, met de onderkant van hun bovenslag-raderen in het water komen en daardoor afgeremd worden.

Bij een bovenslagrad valt het beekwater bovenop het rad. De onderkant moet vrij van het water hangen om niet te worden tegengehouden

Daarom is de Grift met zijn eigen waterpeil gehandhaafd en is het kanaal er naast gelegd. In de tijd van de zeilvaart werden schepen in het kanaal vaak vanaf de kant met een lang touw gesleept. "Scheepsjagen" heet dat. En dat gebeurde lang niet altijd met een paard.

scheepsjagen
 
Om tegenliggers te kunnen passeren was er aan beide zeiden een jaagpad. Aan de oostelijke kant ligt er van oudsher een gewone weg en het westelijke pad tussen kanaal en Grift was de laatste tijd her en der overgroeid geraakt, maar is nu veranderd in een schitterend fietspad. Nog steeds zie je het hoogteverschil in het waterpeil van de twee wateren. Je kijkt dus zo terug in bijna tweehonderd jaar historie. Ook zie je de Grift stromen en het kanaal niet. Het is een voorrecht om elke dag drie kilometer van dit pad naar het werk te mogen rijden.

links het kanaal, rechts de Grift

woensdag 29 oktober 2014

Dagboekjes Cramer directeur Berghuizer Papierfabriek

Vandaag heeft een aardige mevrouw 33 aantekingenboekjes van H.G.D. Cramer, directeur van de Berghuizer Papierfabriek in Wapenveld, en één van zijn zoon Bernard van 1901, gebracht. Het zijn almanaken van de Gelders Overijsselse afdeling van de Maatschappij van landbouw. Ze beginnen in 1887 en in het begin maakte HGD op een paar blanco bladzijden korte aantekeningen over het bedrijf. Vanaf 1893 zit er een agenda bij de boekjes in zoals wij die nog kennen als zakagenda. Vanaf dat moment gebruikte HGD die ruimte als dagboek. Hij maakte aantekeningen van het weer, waterstanden als die hoog waren, dienstreizen en wat hij of zijn familie in de vrije tijd deed, hun ziekte en hoe zij reisden. Het weer was belangrijk omdat het bordkarton altijd buiten te drogen werd gelegd. De waterstanden omdat dat invloed had op de prestaties van de grote waterraden die de fabriek aandreven. De vorst omdat het kanaal onbevaarbaar kon worden door ijs en er dus geen aan en afvoer per schip mogelijk was. In juli 1914 werd de ruimte in zijn zakagenda te klein voor het grote (wereld-) nieuws van de Eerste Wereldoorlog en de invloed daarvan op het bedrijf. Toen heeft HGD een groot register gebruikt als dagboek. Dat dagboek bevond zich al jaren in ons archief, ooit gekregen van "meneer Bennie" Cramer, de kleinzoon van HGD. In de zakagenda op maandag 11 november 1918, St Maarten, "om 10 uur bericht uit Zwolle dat Duitschland alle voorstellen aangenomen heeft, dus de vrede is er." Enkele dagen later haalde hij een deel van zijn effecten uit Amsterdam uit de safe vanwege de "dreiging van de sociaal democraten". De laatste aantekening van HGD was dat hij zoveel pijn had op 11 januari 1925. Achttien dagen later is hij overleden.

vrijdag 29 augustus 2014

Wereldoorlog I in Epe

Een nieuwe aanwinst van het Streekarchief Epe, Hattem en Heerde behelst enkele stukken van de heer L.C. Kolff die tijdens de mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog voorzitter was van het lokale Rode Kruis Comité in Epe. Zijn auto van het merk Overland mocht een witte vlag met rood kruis voeren bij ziekenvervoer. Tussen de stukken zitten zelfs nog twee textiele armbanden.

maandag 4 augustus 2014

Kozakken in Den Nul

In het informatiecentrum in Den Nul, halverwege Olst en Wijhe, is een tentoonstelling over de Kozakken die op 26 november 1813 een schipbrug sloegen bij Veessen aan de krib die nu de Kozakkenkrib wordt genoemd. Met deze brug werd het beleg van Deventer en de oversteek van veel troepen vergemakkelijkt. Wij bewaren in het streekarchief nog de kwitantie met een nauwkeurig opgave van de planken die over de schepen zijn gelegd, geleverd door de Hattemer Schott. In de bladen van de historische verenigingen Ampt Epe, Heerder Historische Vereniging en Heemkunde Hattem verschijnt of is verschenen een artikel(enreeks) van mijn hand
over wat er in onze regio van Hattem tot en met Vaassen allemaal is voorgevallen van november 1813 tot mei 1814. Zie ook de blog van 28 januari 2014.